Islandia rexeita o chantaxe do FMI

Mike Krolikowski, Yvette Krolikowski, Damien Millet*

 

O 9 de abril de 2011, os islandeses negáronse, por preto dun 60%, a pagar por asumir os erros de quen levaron o seu país ao abismo. Unha vez máis rexeitaron mediante referendo o acordo Icesave, que prevé que  o Estado indemnice aos centenares de miles de aforradores británicos e holandeses que perderon diñeiro na quebra deste banco ‘on line’ en 2008.

 

Confirmaron por tanto o primeiro “Non” pronunciado en marzo de 2010, o que irrita extremadamente tanto ao goberno islandés, como aos gobernos británico e holandés, á Unión Europea, aos banqueiros e os promotores da mundialización neoliberal. Todos estes altos responsables non ven ningún inconveniente en que un banco ‘on line’ chamado Icesave propoña taxas alucinantes para atraer aos clientes, que cidadáns británicos e holandeses atraídos pola promesa de ganancias fáciles invistan nel en todo coñecemento de causa, que Londres e Amsterdam veñan enxugar as perdas destes especuladores cando unha crise de gran amplitude estala provocando a quebra do banco, e logo que eses gobernos vólvanse contra o Estado islandés para que tome ao seu cargo os 3,8 millóns de euros que gastaron, e que a primeira ministra islandesa estea de acordo en impor esta purga ao seu país. Moi felizmente, o pobo islandés dixo que non unha vez máis.

 

Confesamos que as caras de derrota de quen pensaban que o pobo ía aceptar o inaceptable foron bastante divertidas. O Reino Unido e os Países Baixos, “moi decepcionados”, reiniciarán o procedemento xudicial ante a Autoridade de Vixilancia da Asociación Europea de Libre Cambio (AELC). Segundo o ministro holandés de Finanzas: “O tempo das negociacións acabouse, Islandia segue tendo a obrigación de devolver o diñeiro, a cuestión en diante está en mans dos tribunais”. Por parte do goberno islandés: “O resultado do referendo non afectará o comezo dos pagos pola sociedade Landsbanki Islands hf (casa nai de Icesave) aos acredores prioritarios -incluíndo ás autoridades británicas e holandesas”. O pobo expresouse; agora é instrutivo seguir o nivel de respecto desta decisión. Pero para comprender como Islandia chegou aí, imponse unha volta atrás.

 

Do paraíso ao inferno

 

Vista do exterior, Islandia, que figuraba en primeiro lugar do índice de desenvolvemento humano do PNUD en 2007, moi lonxe por diante dos países de ortodoxia neoliberal como os Estados Unidos, Francia ou o Reino Unido, parecía un pequeno paraíso. Cunha esperanza de vida entre as máis elevadas do mundo, un paro case inexistente, as condicións difíciles das poboacións do Terceiro Mundo parecían moi afastadas para os 320.000 islandeses. Con todo, a débeda pública do país subira precipitadamente desde 2003, data da terminación da privatización dos bancos. No curso dos últimos anos, está claro que o recurso a préstamos a curto prazo multiplicouse.

 

Hoxe, neste pequeno país que vive da pesca do bacallau, dun pouco de aluminio, do turismo, dalgúns cordeiros e de moita xeotermia, máis de  unha terceira parte das familias está sobreendebedada. En fase coa ideoloxía dominante, o goberno incitara ás familias a converterse en propietarias da súa vivenda. Pero a catástrofe axexaba.

 

Desde os anos 80, todos os préstamos estaban indexados cos prezos, pero non con  os salarios. A desvalorización da moeda islandesa (krona, coroa): un 50% en 2008, e unha inflación de dúas cifras ían levar aos islandeses ao precipicio. Reikiavik atopa hoxe preocupacións comparables ás das capitais situadas na parte baixa da clasificación do PNUD: carencia de liquidez, negociacións difíciles con acredores intratables, curmás de risco moi elevadas, notación degradada polas axencias como Fitch ou Standard&Poor´s, intervención do FMI, prestamista en última instancia.

 

Todo comezou cun sistema financeiro que tiña como prioridade absoluta a libre circulación dos capitais, como consecuencia da revolución neoliberal dos anos Reagan-Thatcher no xiro dos anos 80. Alí onde foi aplicada, as desigualdades aumentaron enormemente. Islandia tamén participou nesa tendencia forte, particularmente a partir de 1999 cando o goberno islandés comezou a privatizar o sector bancario. Xa na minicrisis de 2006, Fitch anunciaba a degradación da débeda pública islandesa e os axentes bolsistas comparaban a situación de Islandia á da Tailandia de 1997 ou da Turquía de 2000. Era a primeira alerta. O tres principais bancos islandeses (Kaupthing, Glitnir e sobre todo Landsbanki a través da súa filial Icesave), privatizados en 2003, atoparon rapidamente o seu lugar no mundo da gran finanza. As súas actividades principais tiñan lugar en Londres, en Luxemburgo e nos países escandinavos. Rapidamente, este tres bancos dotáronse de fondos altamente especulativos. A City de Londres, totalmente desregulada, era o seu terreo de xogo preferido.

 

Coa preocupación de procura desenfreada de beneficios para os accionistas, aproveitáronse do que parece moito un laxismo organizado no control bancario para poder investir nos mercados financeiros mundiais sen ningunha prudencia. Sendo insuficiente a poboación islandesa para xerar unha cifra de negocios de tamaño internacional, estes bancos buscaron ampliar as súas actividades no estranxeiro, propondo contas correntes en divisas estranxeiras, remuneradas, noutros países entre eles o Reino Unido (outubro 2006) e os Países Baixos (maio 2008). Tras a minicrisis de 2006, as axencias de notación fixeron presión para que os bancos diversificasen a súa base de financiamento. O mercado respondeu ben á súa oferta, dado que as contas correntes son raramente remuneradas polos bancos europeos.

 

Ante este éxito, que levaba un aumento das súas propias reservas, estes bancos atopáronse ante a posibilidade de ofrecer préstamos tentadores, sempre indexados coas divisas fortes. Seguindo a lóxica bancaria até o final, colocaron o resto dos seus reservas en produtos financeiros estranxeiros diversos, incluíndo os que logo se mostrarían como os máis inseguros e máis nocivos.

 

 Dous azoutes: a crise e o FMI?

 

A crise golpea entón e, o 6 de outubro de 2008, os bancos islandeses hipertrofiados afúndense. Naquel momento, as súas débedas elevábanse a 10 veces o PIB do país.

 

O Estado non ten os medios de polas á boia, posto que as súas necesidades superan amplamente a súa capacidade. Para evitar un pánico bancario, os gobernos británico e holandés aceptan indemnizar aos seus nacionais donos de contas en bancos islandeses. Pero estes gobernos presentan a factura (3,8 millóns de euros en total, é dicir, 2,6 para o Reino Unido e 1,2 para Holanda) a Islandia!

 

Paradoxo da situación, a cifra da poboación islandesa é inferior ao número das 400.000 contas afectadas. O día mesmo do desencadenamiento da crise, o FMI envía unha misión á illa. O 24 de outubro de 2008, volve a Europa Occidental cun acordo de préstamo de 2,1 millardos de dólares (ratificado o 19 de novembro), facendo de Islandia o primeiro país occidental en recorrer a unha axuda así desde fai un cuarto de século. O financiamento estenderase por dous anos, cunha entrega inmediata de 830 millóns de dólares. Outro oito tramos de 160 millóns de dólares seguirán.

 

O préstamo será devolto polos islandeses entre 2012 e 2015. O xefe da misión do FMI precisa que Islandia deberá atopar catro millardos suplementarios: “Para o período de dous anos, o paquete de axudas é de ao redor de seis millardos de dólares dos que catro millóns proveñen doutros países”.

 

Os países do Norte de Europa (Finlandia, Suecia, Noruega e Dinamarca con 2,5 millóns de dólares) e Polonia completan esta suma. Como ocorre sempre co FMI, en contrapartida Islandia comprométese a aplicar un “programa de recuperación” da súa economía, con medidas inmediatas, a curto e medio prazo. Este programa moi esixente implica esforzos significativos de redución dos gastos, dito doutra forma, unha cura de austeridade. O xesto máis humillante para os islandeses é, desde o comezo da crise, a conxelación dos haberes dos bancos islandeses polo Reino Unido no marco xurídico dunha “lei antiterrorista”, pondo a Islandia na lista dos países “terroristas” para Londres.

 

O país será retirado desta lista o 15 de xuño de 2009. Xustamente cinco anos despois de privatizar o seu tres bancos, en setembro de 2008, o goberno islandés viuse obrigado a recuperar o 75% do banco Glitnir. O mes seguinte, renacionaliza Kaupthing e Landsbanki. En febreiro de 2009, Glitnir é totalmente renacionalizado baixo o  seu antigo nome de “Islandsbanki”. O proceso é moi claro: antes de 2003, como eses bancos facían beneficios colosais, era necesario que fosen privatizados, pero en canto afundíronse, o Estado era cominado a recuperalos, a asumir as súas débedas, a pedir prestado para facer fronte aos seus pagos, e logo a reprivatizarlos o máis rapidamente posible sen esquecer reformar a súa economía nun sentido neoliberal para facer pagar a factura á poboación islandesa.

 

É así como o pobo paga polos graves erros dos banqueiros! Non faltan as reaccións. Todos os sábados, durante varios meses, a poboación manifestouse contra as medidas de austeridade que implican en particular ataques moi duros contra o sistema de protección social e contra as xubilacións, que provocan por exemplo o peche de hospitais. Baixo esta presión, o primeiro ministro anuncia en xaneiro de 2009 a celebración de eleccións anticipadas para o 9 de maio. Os islandeses non se satisfán con esta proposta. O sábado 24 de xaneiro, reunidos como cada fin de semana desde hai 16 semanas, reclaman a dimisión do goberno. Dous días máis tarde, o primeiro ministro, do Partido da Independencia, formación de centro dereita que comparte o poder co partido socialdemócrata desde maio de 2007, anuncia a dimisión inmediata do seu goberno. Fórmase un goberno provisional até as eleccións, o 25 de abril de 2009, que ven chegar á cabeza do país a unha coalición formada polo partido socialdemócrata e o partido esquerda-verdes. O 16 de xullo de 2009, Islandia expón oficialmente a súa candidatura á Unión Europea.

 

Icesave: nunca máis!

 

O 30 de decembro de 2009, o Althingi (Parlamento islandés) vota por estreita maioría a lei chamada “Icesave”, de acordo coas esixencias dos países demandantes, que ratifica a devolución de 3,8 millóns de euros a Gran Bretaña e Holanda. Isto significa pagar ao redor de 100 euros por habitante e por mes durante oito anos pola quebra dun banco de investimentos moi arriscados. A poboación manifesta o seu desacordo esixindo, por un manifesto e varios días de “caceroladas” ante o parlamento, que o presidente Olaf Ragnar Grimsson non promulgue a lei. Estas manifestacións permiten tamén a sensibilización dunha parte da poboación sobre as fechorías do mundo financeiro. Ante a presión da rúa, demostrando que os pobos en movemento poden facerse ouvir, o presidente négase a asinar, convocando, no marco do artigo 26 da Constitución islandesa, un referendo vinculante para o goberno.

 

O 6 de marzo de 2010, cunha forte mobilización, o 93% dos islandeses rexeitan o acordo, o que obriga aos ministerios de finanzas do tres países concernidos (Islandia, Reino Unido e Holanda) a retomar as negociacións. Logo, o tres delegacións reúnense moi regularmente en Londres, nunha atmosfera volcánica de chantaxe. En paralelo, celébranse prenegociaciones para a adhesión á Unión Europea, que tentou ligar os dous tipos de discusións. A pesar das repetidas demandas do goberno islandés de disociar as diferentes negociacións, durante este período, sofre moi fortes presións para avanzar no sentido querido polos acredores. Aínda que o FMI deféndese de considerar o arranxo deste litixio como condición á entrega do diñeiro, os seus Estados membros deciden conxelar o terceiro tramo (160 millóns de dólares), para finalmente desbloquear a súa entrega o 9 de abril de 2010. Despois do FMI, Suecia, Noruega, Finlandia e Dinamarca anuncia o desbloqueo do segundo tramo do seu préstamo bilateral. O 17 de xuño de 2010, día aniversario dos seus 66 anos de independencia, Islandia obtén o estatuto de candidato oficial á Unión Europea. As negociacións con Londres e A Haia chegan, o 8 de decembro de 2010, a un novo acordo, supostamente máis aceptable para a poboación.

 

A taxa de interese é levada ao 3,3% pola parte británica e ao 3% pola parte holandesa, en lugar do 5,5% e a duración da devolución alargada de oito a trinta anos (entre 2016 e 2046, en lugar de 2024). A liquidación dos activos de Landsbanki é mellor tomada en conta. O 10 de xaneiro de 2011, o FMI anuncia desbloquear o quinto tramo do seu préstamo a Islandia, por un montante de 160 millóns de dólares. Os termos deste novo acordo son debatidos no Althingi o 16 de febreiro de 2011 e votados por 44 votos a favor, 13 en contra e 3 abstencións. Para a maioría dos parlamentarios, trátase dunha taxa a pagar para facer as paces coa “comunidade internacional”, dar satisfacción ao FMI, ás axencias de notación, ter de novo acceso aos mercados financeiros mundiais e facilitar as negociacións de adhesión á UE.

 

E ‘Non’ dúas veces!

 

Con todo, o 20 de febreiro, o presidente da República decide a organización dun novo referendo popular, como consecuencia dun novo manifesto que había recoller máis de 40.000 firmas.

 

A primeira ministra islandesa, Johanna Sigurdardottir, permítese entón declarar: “É decepcionante. Anticiparamos que o presidente ía asinar o acordo sobre Icesave. O acordo foi aprobado por maioría no Parlamento e non é normal que un presidente se opoña a un acordo adoptado por unha tal maioría”, engadindo que, na súa opinión, hai “poucas posibilidades de que Gran Bretaña e os Países Baixos estean dispostos a renegociar este acordo”.

 

Con todo, e felizmente, o pobo pronúnciase unha segunda vez polo non. Desde unha independencia de Dinamarca, un pouco apresuradamente negociada en 1944, a cuestión de reescribir a Constitución, aínda en gran medida baseada actualmente na de Dinamarca, foi exposta en numerosas ocasións.

 

A crise “Icesave” parece precipitar este debate no espazo público islandés. O Parlamento decide entón, de acordo co programa electoral, a creación dunha Asemblea Constituínte con vista a levar a termo este proxecto. O 27 de novembro de 2010, son elixidos por voto popular vinte e cinco membros entre máis de cincocentos candidatos. Pouco tempo antes de que esta Asemblea comece a deliberar, a elección dos membros queda invalidada polo Tribunal Supremo islandés por vicios de procedemento.

 

A finais de febreiro de 2011, a Asemblea Constituínte é transformada en Consello Constitucional, composto das mesmas persoas precedentemente elixidas. Debería facer as súas propostas de aquí ao mes de xuño de 2011. Por mor desta crise sistémica do capitalismo, Islandia baixou en 2010 á decimoséptima praza da clasificación do PNUD do índice de desenvolvemento humano. Sofre unha brecha social e económica profunda, que deixou un gran número de traballos de infraestruturas inacabados e probablemente por moito tempo, unha inflación importante, un sobreendeudamiento dos fogares e unha taxa de paro elevada.

 

No momento da súa nacionalización, o tres bancos despediron con carácter de urxencia ao 20% dos seus asalariados. Segundo o ‘Informe mundial sobre os salarios 2010/11’ da Organización Internacional do Traballo |1 <http://www.cadtm.org/no-e-outra-vez-Non#nb1>| sobre as políticas salariais en tempos de crises, os asalariados islandeses son os máis duramente golpeados, cunha baixada media dos salarios do 8% en 2009 que segue a unha do 4,9% en 2008.

 

Unha sondaxe mostra que un terzo da poboación contempla a posibilidade de abandonar o país. Queda tamén unha inmensa frustración entre a xente, que admite mal que a decena de responsables siga durmindo tranquila. Os banqueiros e os homes de negocios islandeses, sometidos a investigación criminal en Islandia, están aínda activos no mundo bancario, e algúns se converteron mesmo en conselleiros financeiros en Londres, Luxemburgo ou Canadá.

 

Os islandeses non aceptan que un banqueiro poida amasar unha fortuna considerable facendo correr riscos desmesurados á sociedade enteira e logo faga pagar os gastos ao estado e os cidadáns. Como dicía William K. Black: “The best way to rob a bank is to own one” a mellor forma de roubar un banco é ser o seu propietario.

 

Están convencidos de que se pode atopar suficiente diñeiro nos haberes dos bancos para pagar as desfeitas ocasionadas. Non comprenden por que os responsables da crise non foron postos nunha situación en que non poidan facer dano: a maior parte dos dirixentes das grandes potencias e dos grandes bancos que levaron á economía a este canellón sen saída non foron inquietados, aínda que estean perfectamente identificados. Non comprenden tampouco por que as regras do xogo seguen sen ser cambiadas a nivel internacional, cando as consecuencias sobre as condicións de vida das poboacións, que son as principais vítimas da crise, degrádanse duraderamente.

 

Polo momento, os culpables lograron facer pagar o prezo ás vítimas. Onde está a xustiza social? Os bens nacionais continúan sendo vendidos a prezo de saldo ás sociedades estranxeiras. Islandia é o sétimo produtor mundial e o segundo produtor europeo de enerxía xeotérmica. En 2010, a cantante islandesa Björk, apoiada pola deputada europea Eva Joly, levou a cabo unha campaña contra o proxecto de compra case íntegra da compañía pública HS Orka, produtora de enerxía geotérmica, pola multinacional canadense Magma Energy Corp. Sen éxito. Os grupos exteriores ao Espazo Económico Europeo (EEE) non estando autorizados en Islandia a posuír un produtor de electricidade, Magma utilizou unha filial en Suecia para esta adquisición.

 

Desde finais de 2010, Magma posúe pois o 98,53% de HS Orka |2<http://www.cadtm.org/no-e-outra-vez-Non#nb2> |. Mobilizacións populares, referéndos rexeitando os diktats dos acredores, a actualidade islandesa dá motivos para ter un pouco de esperanza. Pero non para estar eufórico. En efecto, a pesar dalgúns puntos álxidos, non é razoable, como fixeron algúns, falar dunha revolución en marcha. Este movemento social non pretende hoxe pór en cuestión a adhesión aos principios do libre mercado, do neoliberalismo e da ortodoxia económica. As eleccións non cambiaron verdadeiramente a situación: o capitalismo segue sendo tan estruturalmente dominante como o era antes da crise.

 

A elite restrinxida da illa segue estando aí. A elección da Asemblea Constituínte non suscitou realmente paixóns: só o 36% dos inscritos desprazouse ás urnas para seleccionar aos seus membros. E, a pesar dunha forte participación nas peticións e nas manifestacións, a crise “Icesave” non estimulou un interese desmesurado pola política entre os islandeses, nin un desexo particular de facer caer o sistema que lles arruinou. As recentes sondaxes mostran que máis da metade dos cidadáns non desexan meterse nunha aventura política.

 

Pero se unha nova Constitución realmente progresista pode saír deste proceso, a pesar do cansazo constatado entre os cidadáns islandeses, pode ser un verdadeiro paso na boa dirección.

 

* Yvette y Mike Krolikowski son militantes del CADTM en Francia ( www.cadtm.org). Damien Millet es portavoz del CADTM en Francia y coautor con Eric Toussaint de La crise, quelles crises?, Aden-CADTM, 2010.

0 Response to “Islandia rexeita o chantaxe do FMI”


  • No Comments

Leave a Reply

You must login to post a comment.